antysemityzm – nienawiść wobec Żydów należy do niechlubnej części europejskiej historii. Sięga jeszcze cywilizacji greckiej, w której niechęć wobec „barbarzyńców”, w tym przedstawicieli „obcej” kultury żydowskiej, wynikała z poczucia cywilizacyjnej wyższości. Antysemityzm rozkwitł w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, związany był z oskarżeniami o udział Żydów w zabójstwie Jezusa. Legendy o rytualnym mordowaniu chrześcijańskich dzieci czy profanacji hostii stanowiły przyczyny pogromów, zjawiska powszechnego w Europie – nie były od niego wolne również ziemie polskie. W XIX wieku wytworzył się nowy rodzaj antysemityzmu, mający podstawy w rodzącej się myśli nacjonalistycznej. Żydzi, uznawani za „innych”, postrzegani byli jako element wrogi wobec grupy dominującej. Prowadziło to do dyskryminacji, oskarżeń o zdradę (afera Dreyfusa we Francji), a nawet pogromów. Najbardziej dramatyczną konsekwencją antysemityzmu był zorganizowany przez nazistowskie Niemcy program „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, znany jako Holokaust lub Zagłada (hebr. Szoa).
Lapy_zydowskie Przykład antysemickiego plakatu propagandowego. Źródło ilustracji – Wikimedia Commons
Po II wojnie światowej nastroje antysemickie w Polsce były podsycane przez władze komunistyczne – w wyniku antysemickiej nagonki w 1968 r. wyjechała z Polski większość ocalałej podczas wojny populacji żydowskiej. W Narodowym Spisie Powszechnym 2011 narodowość żydowską zadeklarowało 8 tys. osób – w tym 5 tys. jako narodowość drugą, zadeklarowaną wspólnie z narodowością polską (co oznacza, że osoby te czują się w pierwszej kolejności Polakami, pamiętając o pochodzeniu swoich przodków). Jest to w 38-milionowym kraju społeczność niewielka – nastroje antysemickie nadal są jednak żywe. Widać to na murach polskich miast w postaci powracających napisów „Jude Raus”, „Żydzi z Polski won” czy przekreślonych symboli gwiazdy Dawida. Antysemityzm pojawia się również na stadionach piłkarskich – w tym kontekście bywa bagatelizowany, jako przejaw „jedynie” niechęci kibiców jednego klubu wobec drugiego. Tego typu treści są jednak szczególnie niebezpieczne – przyswajają je ludzie młodzi. W ten sposób słowo „Żyd” funkcjonuje w negatywnym kontekście, co sprzyja pogłębianiu uprzedzeń wobec przedstawicieli tej grupy.

dyskryminacja – stosowanie odrębnych kryteriów w życiu publicznym wobec przedstawicieli określonych grup. Może mieć charakter bezpośredni, kiedy określone działania są skierowane na celowe wykluczanie przedstawicieli określonych grup, lub pośredni, kiedy przepisy obowiązującego prawa utrudniają przedstawicielom określonych grup dostęp do edukacji, pracy czy innych elementów życia społecznego. Wyróżnia się ponadto dyskryminację przez asumpcję (dyskryminacja z powodu rzekomej przynależności danej osoby do poszczególnej grupy – np. dyskryminacja na tle antysemickim wobec osoby, która w rzeczywistości nie posiada żydowskich korzeni) lub przez asocjację (w przypadku osób, które są dyskryminowane ze względu na powiązania z przedstawicielami określonej grupy).

etnocentryzm – postawa, w myśl której przedstawicieli innych narodowości i kultur ocenia się z perspektywy norm kultury, do której należy osoba oceniająca. Etnocentryzm może prowadzić do stereotypów i uprzedzeń wówczas, gdy łączy się z negatywnym ocenianiem przedstawicieli danej społeczności, i prowadzi do stosowania generalizacji. Nie ma na świecie osoby, która nie wykazywałaby postaw etnocentrycznych. Część z nich wynika jednak z pobieżnej wiedzy lub wręcz jej braku, na przykład kiedy posiadamy wiedzę o negatywnych zjawiskach związanych z jakąś kulturą, ale ignorujemy informacje o przedstawicielach tejże kultury podejmujących starania na rzecz ich ograniczenia. Łatwo wtedy o budowanie skrajnie negatywnego, uproszczonego obrazu danej grupy.

grupa etniczna – w rozumieniu polskiego prawa mniejszością etniczną jest grupa narodowościowa, której przedstawiciele mieszkali w granicach Polski od co najmniej stu lat i która nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. W polskim prawie wyróżnia się cztery mniejszości etniczne: Karaimi, Tatarzy, Łemkowie oraz Romowie.
Kruszyniany_July_2013_49 Jurta tatarska w Kruszynianach – źródło ilustracji: Wikimedia Commons

islamofobia – uprzedzenie wobec wyznawców islamu. Cechuje się uproszczonymi schematami, przypisywaniem szeroko pojętej kulturze islamu i jej przedstawicielom cech negatywnych. Powiązane jest z przekonaniem o istnieniu podobnych uprzedzeń wśród wyznawców islamu. W Polsce problem islamofobii stał się widoczny po 2001 r., jako reakcja na terrorystyczną działalność Al-Kaidy. Typowe dla islamofobii jest używanie pojęcia „islamizacji” Europy, oznaczające sprzeciw wobec obecności imigrantów z państw muzułmańskich.
PEGIDA_DEMO_DRESDEN_5_JAN_2015_16244443856 Demonstracja antyislamskiego ruchu PEGIDA w Dreźnie. Źródło ilustracji – Wikimedia Commons
Od 2015 r. obserwujemy wzrost nastrojów islamofobicznych w Europie. Islamofobia krzyżuje się z niechęcią wobec uchodźców, napływających masowo do Unii Europejskiej przez jej południową granicę. Charakterystyczne dla tej postawy jest eksponowanie lęków, opartych bądź na rzeczywistych problemach (np. incydentów, które wydarzyły się w europejskich miastach w noc sylwestrową związanych z działalnością gangów, których ofiarami były przede wszystkim kobiety), jak również na spreparowanych informacjach (dotyczących rzekomych zajść, najczęściej związanych z dokonywanymi przez imigrantów napaściami seksualnymi).

homofobia – uprzedzenie wobec osób LGBT (Lesbians, Gays, Bisexuals, Transgenders: lesbijki, geje, biseksualiści, osoby transseksualne), charakterystyczne dla homofobii jest sprowadzanie problematyki LGBT do sfery stosunków płciowych. Przejawia się w agresywnej retoryce, a w skrajnych przypadkach – używaniu form charakterystycznych dla rodzaju nijakiego („to coś”). Typowy dla homofobii jest sprzeciw wobec „eksponowania” homoseksualnej orientacji oraz wobec „przywilejów” dla osób LGBT – czyli w istocie zrównania osób z tej grupy w prawach z resztą społeczeństwa.
POL_warsaw_parada_rownosci_008 Homofobiczny transparent trzymany przez uczestnika kontrdemonstracji towarzyszącej Paradzie Równości. Źródło ilustracji – Wikimedia Commons
Samo pojęcie zostało opracowane w latach 70. XX wieku, zjawisko jest jednak dużo starsze. Przekazy skierowane przeciwko osobom homoseksualnym możemy znaleźć w Biblii oraz Koranie. Przez stulecia wiele państw penalizowało relacje homoseksualne (jednym z nielicznych wyjątków była Polska – przepisy skierowane przeciwko osobom homoseksualnym obowiązywały jedynie w okresie rozbiorów, i – wyłącznie teoretycznie – w okresie od uzyskania niepodległości do opracowania nowego kodeksu karnego). Osoby homoseksualne nadal doświadczają przemocy, nawet ze strony osób bliskich. Uprzedzenia i seksualizacja wizerunku osób homoseksualnych pogłębiają te problemy. Z tego powodu istotne jest mówienie o sytuacji osób homoseksualnych i budowanie zrozumienia dla ich sytuacji – nie jest to bowiem problem światopoglądu, a elementarnej ludzkiej godności i prawa do życia w zgodzie ze swoją naturą.

kolor skóry – odcienia skóry nie należy utożsamiać z pojęciem rasy. Różnice w kolorze skóry mogą występować pomiędzy osobami zakwalifikowanymi do tej samej rasy. Dlatego ważne jest wprowadzenie rozróżnienia między kolorem skóry jako przesłanką do dyskryminacji a rasą i dyskryminacją na tle rasowym.

ksenofobia – niechęć wobec „obcych”, przede wszystkim osób pochodzących z innych państw. W Europie narastającym (zwłaszcza w okresie ekonomicznego kryzysu) problemem jest niechęć do imigrantów. W Polsce imigrantów jest – w porównaniu z innymi państwami europejskimi – relatywnie niewielu, jest to jednak społeczność, która z każdym rokiem jest coraz większa. Aktualnie (stan na koniec 2013 r.) zarejestrowana została obecność ponad 120 tysięcy cudzoziemców. Pochodzą oni głównie z Ukrainy, Wietnamu, Rosji, Białorusi, Chin, Armenii, Turcji, Indii, Stanów Zjednoczonych, Korei Południowej, Kazachstanu.

nacjonalizm – doktryna, która ewoluowała wraz z rozwojem idei państwa narodowego. Aktualnie do nacjonalizmu odwołują się przede wszystkim organizacje prawicowe. W Polsce pojęcie nacjonalizmu związane jest przede wszystkim z tradycją zapoczątkowaną na przełomie XIX i XX wieku przez Narodową Demokrację Romana Dmowskiego. Na ruch nacjonalistyczny składa się szereg ugrupowań, obecnie najbardziej znaczącą siłą polityczną odwołującą się do tej doktryny jest w Polsce Ruch Narodowy. Elementem działań tych organizacji jest umieszczanie na murach haseł „Polska dla Polaków” i innych, często „ozdobionych” symbolami krzyża celtyckiego.

natywizm – postawa, w myśl której prawa ludności autochtonicznej (lub jej części posiadającej silniejszą pozycję) przeciwstawiane są prawom ludności napływowej. W najbardziej radykalnym wariancie postawa ta prowadzi do wrogości wobec imigrantów oraz postulatów polityki zamkniętych granic. Dla skrajnych form natywizmu charakterystyczne jest również utożsamianie imigracji z zagrożeniem dla narodowej tożsamości. Klasycznym przykładem ruchu natywistycznego było amerykańskie ugrupowanie Know Nothing, skierowane przeciwko imigracji Irlandczyków, utożsamianych z katolicyzmem, postrzeganym jako nieprzystający do amerykańskich wartości oraz sterowany przez głowę obcego państwa. Obecnie postawy natywistyczne widoczne są w środowiskach antyimigracyjnych, używających podobnej retoryki – w Europie jest ona skierowana przede wszystkim wobec osób pochodzących z państw, w których dominującą religią jest islam.

narodowy radykalizm – radykalny odłam nacjonalizmu, używany przede wszystkim przez polskie ugrupowania. Powstał w latach 30. w wyniku fascynacji młodszych działaczy partii nacjonalistycznych „osiągnięciami” Benito Mussoliniego i Adolfa Hitlera. Modelowymi przykładami organizacji narodowo-radykalnych w II RP były: Obóz Narodowo-Radykalny ABC oraz Ruch Narodowo-Radykalny Falanga. Obie organizacje postulowały totalitarny ustój państwa, organizowały również bojówki dokonujące ataków na przedstawicieli społeczności żydowskiej. Obecnie pozycje bliskie narodowemu radykalizmowi zajmuje Narodowe Odrodzenie Polski oraz Obóz Narodowo-Radykalny – nazwy obu organizacji można znaleźć na murach polskich miast, często w towarzystwie krzyży celtyckich, swastyk i rasistowskich sloganów.

neonazizm – mimo szkód, jakie poczyniły nazistowskie Niemcy podczas okupacji ziem polskich w latach 1939-1945, pojawiają się w naszym kraju sympatycy Adolfa Hitlera i jego dziedzictwa. Propagowanie nazizmu jest w Polsce nielegalne, dlatego organizacje neonazistowskie są nielegalne. W Polsce działają odłamy międzynarodowych organizacji Krew i Honor oraz Combat 18. Swoją stronę internetową prowadzi Kościół Stwórcy – parareligijna organizacja wyznająca ideologię supremacji białej rasy, związana ze środowiskami neonazistowskimi. Wpływy neonazistowskie widoczne są wśród części sceny blackmetalowej (tzw. NSBM – national-socialist black metal). Część środowisk neonazistowskich odwołuje się do słowiańskiego rodzimowierstwa. „Aktywiści” ruchów neonazistowskich, poza rasistowskimi hasłami, malują na murach symbole swastyki i krzyża celtyckiego, rzadziej wilczy hak i inne symbole kojarzone z ruchem neonazistowskim. Posługują się ponadto bogatą symboliką niezrozumiałą dla osoby postronnej, za pomocą której przekazują swoją ideologię. Przykłady – zob. tabelka „skróty używane przez neonazistów”.

mniejszość narodowa – w rozumieniu polskiego prawa mniejszością narodową jest grupa narodowościowa, której przedstawiciele mieszkali w granicach Polski od co najmniej stu lat i której przedstawiciele utożsamiają się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. W polskim prawie wyróżnia się dziewięć mniejszości narodowych: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi

rasa – pojęcie rasy, utożsamiane potocznie z kolorem skóry, związane jest z uznaniem istnienia różnych odmian gatunku homo sapiens, cechujących się zróżnicowanym typem genetycznym. Dzisiejsze badania podważają znaczenie tych różnic, a wśród antropologów istnieje tendencja do odrzucania pojęcia rasy jako kategorii badawczej. Rasizm może odnosić się do koloru skóry, ale również do przekonania o niższości określonej kultury i osób pochodzących z danego regionu, niekoniecznie różniących się kolorem skóry. W tym kontekście wyróżnia się pojęcie rasizmu kulturowego.

seksizm – uprzedzenie oparte na stereotypach dotyczących płci. Wynika z przekonania o różnicach determinujących zdolność przedstawicieli określonej płci do wykonywania określonych zadań. Najczęściej skierowany jest wobec kobiet, mamy wówczas do czynienia z mizoginią. Może być skierowany wobec mężczyzn, przybierając formę mizoandrii. Postawy seksistowskie są przyczyną dyskryminacji, mogą również prowadzić do aktów nienawiści. Może być to powiązane z innymi formami uprzedzeń – wtedy do kategorii przestępstw z nienawiści na tle seksistowskim zaliczyć można przemoc wobec osób transpłciowych czy tzw. „gwałty naprawcze” (gwałty na lesbijkach, mające na celu „nauczenie” ich czerpania przyjemności z heteroseksualnych relacji). Najbardziej znanym przykładem zbrodni z nienawiści skierowanej do kobiet jest zamach na uczelni w Montrealu w 1989 r. – sprawca celowo wybierał na swoje ofiary studentki, w swoich listach oskarżał również feminizm o zrujnowanie mu życia. Do tej samej kategorii można zaliczyć akty terrorystyczne dokonane w Stanach Zjednoczonych przez mężczyzn przedstawiających swoje czyny jako karę za brak zainteresowania ze strony kobiet. Do tej kategorii można zaliczyć również akty przemocy na kobietach niespełniających przyjętych przez sprawcę oczekiwań odnośnie „należytego” zachowania – w skrajnej formie problem ten występuje w niektórych społecznościach muzułmańskich, w postaci tzw. „zabójstw honorowych”.

stereotyp – uproszczony schemat myślenia dotyczący najczęściej jednej charakterystycznej cechy danej osoby (np. płci, orientacji seksualnej, przynależności narodowej/religijnej/kulturowej itp.). Wynika z potocznych wyobrażeń nieugruntowanych wiedzą na temat konkretnej kultury lub osobistą znajomością przedstawicieli danej społeczności. Nie musi mieć charakteru negatywnego – stereotypy charakteryzujące się niechęcią, negatywnym przedstawianiem przedstawicieli danej grupy nazywamy uprzedzeniem.

supremacjonizm – przekonanie o wyższości danej rasy nad innymi. Charakterystyczny dla supremacjonizmu jest sprzeciw wobec „mieszania ras”, wyrażający się w negatywnym stosunku do napływu ludności z Afryki i Azji do „białych krajów” Europy, Ameryki Północnej czy Australii. Odpowiedniki przekonania o wyższości rasowej występują również wśród osób należących do rasy czarnej i żółtej.

swastyka – symbol o kształcie równoramiennego krzyża, o ramionach zagiętych pod kątem prostym. Znany w starożytnych cywilizacjach, jego nazwa pochodzi z sanskrytu (svastika – przynoszący szczęście). Występował w cywilizacjach azjatyckich, europejskich i amerykańskich. Wykorzystywana do dziś w buddyzmie i hinduizmie. W Europie utożsamiana dziś przede wszystkim z nazizmem, i w tym kontekście najczęściej występująca.

20150812-nazi_graffiti_in_Klin_Russia Swastyka na elewacji nieruchomości, źródło ilustracji – Wikimedia Commons

uchodźca – zgodnie z postanowieniami Konwencji dotyczącej statusu uchodźców z 1951 r., jest to osoba, która przebywa poza granicami swojego państwa pochodzenia z powodu uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do
określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych. W polskim prawie, oprócz statusu uchodźcy i innych form ochrony wynikających z Konwencji, obowiązuje instytucja azylu, która może być udzielona uznaniowo, bez przyjęcia ścisłych kryteriów.

uprzedzenie – rodzaj stereotypu charakteryzujący się negatywnym przedstawianiem członków danej grupy. Uprzedzenia wyrażane są poprzez mowę nienawiści. Osoba uprzedzona do przedstawicieli określonej grupy jest bardziej skłonna do popełniania aktów dyskryminacji.

wilczy hak – symbol Werwolfu, organizacji powołanej w ostatnich miesiącach II wojny światowej do organizacji działań partyzanckich na terenach utraconych przez Rzeszę. Symbol ten można odnaleźć na murach polskich miast.