Mowa nienawiści w prawie polskim

Polskie prawo chroni przedstawicieli określonych grup przed przestępstwami z nienawiści.

Konstytucja RP, podkreślając w artykule 31. nadrzędność wolności człowieka jako przedmiotu ochrony prawnej, dopuszcza ograniczenia w korzystaniu z konstytucyjnych praw (np. prawa do wyrażania swoich poglądów i rozpowszechniania informacji) jeżeli służą one ważnym interesom, m.in. wolności i prawom innych osób. Ograniczenia w tym zakresie może nakładać ustawa.

Kodeks karny nie wyróżnia pojęć „przestępstwo z nienawiści” czy „mowa nienawiści”. Osoby doświadczające mowy nienawiści czy padające ofiarą przestępstw z nienawiści mogą się powoływać na następujące artykuły:

Art. 212 – dotyczy pomówienia osoby, grupy osób lub instytucji, osoby prawnej, jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej.  Aby można było zastosować sankcje, skutkiem pomówienia musi być poniżenie poszkodowanego w opinii publicznej lub narażenie na utratę zaufania potrzebnego dla wykonywania danego stanowiska, zawodu lub innego rodzaju działalności.

Za przestępstwa z tego artykułu Kk przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności lub – jeżeli informacja jest rozpowszechniana za pomocą środków masowego komunikowania – pozbawienia wolności do roku. Sąd może również zdecydować o nawiązce na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża lub na inny cel społeczny, wskazany przez pokrzywdzonego. Ściganie tego przestępstwa odbywa się z oskarżenia prywatnego – osoba poszkodowana musi sama podjąć decyzję o żądaniu ścigania sprawcy

Dowiedz się więcej

Art. 216 – dotyczy znieważenia innej osoby, w jej obecności lub pod jej nieobecność – jeżeli zniewaga ma charakter publiczny lub została wygłoszona z zamiarem dotarcia do poszkodowanego. Za przestępstwa z tego artykułu Kk przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności lub – jeżeli do znieważenia doszło za pomocą środków masowego komunikowania – pozbawienia wolności do roku. Sąd może również zdecydować o nawiązce na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża lub na inny cel społeczny, wskazany przez pokrzywdzonego. Ściganie tego przestępstwa odbywa się z oskarżenia prywatnego – osoba poszkodowana musi sama podjąć decyzję o żądaniu ścigania sprawcy. Sąd może odstąpić od wymierzenia kary jeżeli uzna, że zniewagę sprowokowało wyzywające zachowanie poszkodowanego, lub jeżeli poszkodowany odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej lub zniewagą wzajemną.

Dowiedz się więcej

Art. 190 – dotyczy realnej groźby popełnienia przestępstwa na szkodę danej osoby lub osoby jej bliskiej. Sprawcy czynu grozi kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego

Dowiedz się więcej

Art. 196 – dotyczy obrazy uczuć religijnych, znieważania przedmiotu czci religijnej lub miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych. Za dokonanie przestępstwa z tego artykułu grozi kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2.

Dowiedz się więcej

Art. 256 – dotyczy publicznego propagowania faszystowskiego lub innego totalitarnego ustroju państwa, jak również nawoływania do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość. Pod ten artykuł podpada również produkowanie, utrwalanie, sprowadzanie, nabywanie, przechowywanie, posiadanie, prezentowanie, przewożenie lub przesyłanie druku, nagrania lub innego przedmiotu z symboliką ustroju totalitarnego lub inną, nawołująca do nienawiści ze względu na wymienione kryteria. Z tego artykułu wyłączona jest działalność artystyczna, edukacyjna, kolekcjonerska i naukowa.  Za przestępstwa z tego artykułu grozi kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Dowiedz się więcej

Art. 257 – dotyczy publicznego znieważania oraz naruszania nietykalności cielesnej osoby lub grupy osób ze względu na przynależność narodową, etniczną, rasową, wyznaniową lub z powodu bezwyznaniowości. Sprawcy czynu z tego paragrafu grozi kara pozbawienia wolności do lat 3.

Dowiedz się więcej

Przestępstwa z art. 196., 256. i 257. KK są ścigane z urzędu. Oznacza to, że do wszczęcia postępowania nie jest potrzebny wniosek ze strony osoby poszkodowanej. Nawoływanie do nienawiści wobec Żydów, muzułmanów czy osób czarnoskórych możemy zgłosić niezależnie od tego, czy należymy do jednej lub wielu z tych grup.

Co więcej – mamy społeczny obowiązek poinformowania organów śledczych o tego typu przestępstwach. Nie jest to obowiązek w sensie prawnym – jego zaniechanie nie wiąże się z bezpośrednimi sankcjami. Jest to forma zobowiązania do tego, co powinniśmy zrobić w przypadku dostrzeżenia przejawów łamania tych artykułów. Prokurator ma obowiązek podjąć czynności i zdecydować o wszczęciu postępowania lub o jego odmowie.

Kodeks Cywilny

 

W  sprawach nieobjętych kodeksem karnym – np. w przypadku znieważania osób ze względu na ich orientację seksualną czy tożsamość płciową – powołać się można na przepisy Kodeksu cywilnego. W procesie cywilnym nie przewidziano sankcji karnych, natomiast możliwe jest żądanie od sprawcy czynu odpowiedniego zadośćuczynienia.

W kodeksie cywilnym znajduje się pojęcie dóbr osobistych. Odnosi się do nich art. 23 i art. 24. Do dóbr osobistych Kodeks cywilny zalicza: zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko, lub pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską. W przypadku naruszenia przynajmniej jednego z tych dóbr – o ile działanie miało charakter bezprawny (czyli, np. nie możemy powoływać się na nietykalność mieszkania jeżeli przyjdą do nas policjanci z prokuratorskim nakazem rewizji) – możemy zażądać podjęcia działań na rzecz usunięcia skutków działań. W zależności od tego, które dobro zostało naruszone, może to wyglądać inaczej. Naprawić szkodę można przez opublikowanie oświadczenia w odpowiedniej treści i formie, lub też zadośćuczynienia finansowego, naprawienia wyrządzonej szkody majątkowej bądź zapłaty określonej kwoty na rzecz wskazanej przez pokrzywdzonego organizacji charytatywnej.

 

Pamiętaj! Mamy przepisy pozwalające w dosyć surowy sposób karać sprawców przestępstw z nienawiści. Niestety, problemem pozostaje wykładnia tych przepisów.

Opisane w przykładach sytuacje miały charakter ewidentnego znieważenia konkretnych osób. Czasami jednak treści ksenofobiczne mają charakter bardziej zawoalowany. Przykładowo, transparent o treści „Mordercy Polaków, banderowskie śmiecie, za masakrę na Wołyniu srogo odpowiecie” trzymany przez demonstrantów pod konsulatem Ukrainy we Wrocławiu ma charakter antyukraiński. Nie służy on rzeczywistemu ukaraniu sprawców zbrodni wołyńskiej, którzy od paru dekad nie żyją. W opinii prokuratury jednak ten transparent należy odczytywać jedynie jako wyraz dezaprobaty wobec osób odpowiedzialnych za zbrodnię wołyńską. Kandydat w wyborach samorządowych nawołujący m.in. do wprowadzenia kary śmierci dla „cyganów” (pisane małą literą) odwołał się do „potocznego” użycia słowa „cygan”. Prokuratury często umarzają postępowania jeżeli sprawcy czynów zadeklarują, że obrażenie konkretnych osób czy grup nie było ich celem